Koffie maakt slanker en verhoogt testosteron: wat zegt de wetenschap?

​Koffie is voor velen een onmisbaar ochtendritueel. Maar naast het bieden van een fysieke of mentale opkikker, is koffie een complexe chemische drank met meer dan duizend bioactieve stoffen, zoals cafeïne, trigonelline en chlorogeenzuren. Wat doet dit dagelijkse gebruik met onze hormoonspiegels, lichaamscompositie en cardiometabole gezondheid?

​Een recent grootschalig bevolkingsonderzoek, gepubliceerd in het European Journal of Nutrition (2026), werpt een nieuw licht op deze vragen. Voor deze studie analyseerden onderzoekers de gegevens van 2.264 deelnemers van 46 jaar oud uit de Northern Finland Birth Cohort 1966 (NFBC1966). Hier zijn de belangrijkste inzichten uit het onderzoek.

​Lichaamssamenstelling: slanker bij zelfde BMI

​Een opvallende bevinding uit de studie is het verschil in lichaamscompositie. De onderzoekers verdeelden de deelnemers in vier groepen: geen koffiedrinkers, lage consumptie (1–2 koppen/dag), matige consumptie (3–4 koppen/dag) en hoge consumptie (\ge5 koppen/dag).

​Hoewel de Body Mass Index (BMI), middelomtrek en heupomtrek vergelijkbaar waren tussen de groepen, lieten de metingen (via bio-impedantie) duidelijke verschillen zien:

• ​Minder vetmassa: Koffiedrinkers met een hogere inname hadden een lager vetpercentage en minder absolute vetmassa.

• ​Minder visceraal vet: De hoeveelheid gevaarlijk buikvet (visceraal vet) lag lager bij hogere koffie-inname.

• ​Meer spiermassa: Deelnemers in de hoogste consumptiegroep hadden gemiddeld meer skeletspiermassa.

​Hoe werkt dit? Cafeïne stimuleert het centrale zenuwstelsel, verhoogt de stofwisseling in rust en bevordert de vetverbranding. Over een langere periode kan dit bijdragen aan een gunstigere vet-spierverhouding, zelfs als de weegschaal hetzelfde gewicht aangeeft.

Effecten op de hormoonhuishouding: een duidelijk patroon

​De meest uitgesproken uitkomsten van de studie betreffen de effecten op geslachtshormonen. Na correctie voor verstorende factoren zoals BMI, roken, alcoholgebruik, fysieke activiteit en opleidingsniveau, lieten mannen en vrouwen heel verschillende resultaten zien:

​Mannen:

• ​Hoger totaal testosteron: Elk extra kopje koffie per dag was geassocieerd met een toename in totaal testosteron (\beta = +0{,}29\text{ nmol/L}).

• ​Hoger biobeschikbaar testosteron: Dit liet eveneens een positief verband zien met de dagelijkse inname.

• ​Stijging van SHBG: Sex Hormone-Binding Globulin (SHBG), een eiwit dat geslachtshormonen transporteert, steeg significant (\beta = +0{,}57\text{ nmol/L} per kop/dag).

• ​Lager vrij testosteron & FAI: Door de sterke stijging van SHBG lieten het vrije testosteron en de Free Androgen Index (FAI) juist een lichte daling zien.

​Vrouwen (zonder PCOS):

• ​Stijging van SHBG: Ook bij vrouwen leidde koffieconsumptie tot een verhoging van SHBG (\beta = +1{,}27\text{ nmol/L} per kop/dag).

• ​Geen verandering in totaal testosteron: Koffie had bij vrouwen geen significante invloed op het totale of biobeschikbare testosteron.

• ​Lager vrij testosteron & FAI: Net als bij de mannen zorgde de hogere SHBG-waarde voor een lagere vrije androgeenindex.

​Waarom is dit belangrijk? Lage spiegels van totaal testosteron en SHBG worden in de wetenschappelijke literatuur geassocieerd met een verhoogd risico op het metabolisch syndroom en type 2 diabetes. De geobserveerde toename van deze markers bij koffiedrinkers past binnen een metabool gunstig profiel.

Metabolomics: invloed op aminozuren en bloedsuiker

​Met behulp van geavanceerde NMR-spectroscopie onderzochten de wetenschappers 164 metabolieten in het bloed. Een van de meest opvallende bevindingen was het verband met vertakte-keten aminozuren (BCAAs: isoleucine, leucine en valine):

• ​Daling van BCAAs: Bij zowel mannen als vrouwen gecorreleerde een hogere koffieconsumptie met lagere concentraties circulerende BCAAs. Hoewel BCAAs essentiële bouwstoffen zijn, worden chronisch verhoogde BCAA-spiegels in het bloed geassocieerd met insulineresistentie en een hoger risico op type 2 diabetes.

• ​Verbeterde insulinegevoeligheid (mannen): Bij mannen ging een hogere koffie-inname gepaard met lagere nuchtere insulinespiegels en een gunstigere HOMA2-score voor insulinegevoeligheid.

​Samenvatting van de onderzoeksresultaten

​Als we kijken naar de belangrijkste effecten per geslacht, zien we zowel duidelijke overeenkomsten als opvallende verschillen.

​Bij de lichaamssamenstelling profiteren zowel mannen als vrouwen van dezelfde positieve effecten: een hogere koffie-inname is bij beiden geassocieerd met een lager vetpercentage, minder gevaarlijk visceraal vet én een hogere spiermassa. Ook op het gebied van bloedmetabolieten is er een duidelijke overeenkomst; bij zowel mannen als vrouwen leidt dagelijkse koffieconsumptie tot een daling van circulerende BCAAs.

​Het grootste verschil bevindt zich in de hormoonhuishouding en de glucosehuishouding:

• ​Bij mannen leidt elk extra kopje koffie tot een significante toename van het totale testosteron en SHBG, met een lichte daling van het vrije testosteron. Daarnaast vertonen mannen een gunstiger bloedsuikerprofiel, gekenmerkt door een lagere insulinespiegel en een hogere insulinegevoeligheid.

• ​Bij vrouwen stijgt de SHBG-waarde zelfs nog sterker dan bij mannen, wat eveneens zorgt voor een lichte daling in het vrije testosteron. Koffie heeft bij vrouwen echter geen significant effect op het totale testosteron, en ook de veranderingen in de glucose- en insulinewaarden zijn bij hen beperkt.

​Nuancering en beperkingen

​Hoewel de resultaten positief klinken, benadrukken de onderzoekers enkele belangrijke kanttekeningen:

• Observationeel ontwerp: Dit betreft een dwarsdoorsnede-onderzoek (cross-sectioneel). Dit betekent dat er verbanden worden aangetoond, maar dat er geen hard oorzakelijk verband kan worden vastgesteld.
• ​Koffietype: In Finland drinkt men hoofdzakelijk gefilterde koffie (97,8% in deze studie). Filteren verwijdert stoffen zoals cafestol en kahweol, die anders het LDL-cholesterol kunnen verhogen. Ongefilterde koffie (zoals cafetière of kookkoffie) kan andere metabolische effecten hebben.
• ​Zelfrapportage: De inname werd via vragenlijsten gemeten zonder exacte kopgrootte te definiëren.

​Normale koffieconsumptie is geassocieerd met een slankere lichaamscompositie, lagere BCAA-waarden en een specifiek hormonaal profiel dat met name bij mannen gekenmerkt wordt door hogere totaal testosteron- en SHBG-spiegels. Matige koffieconsumptie past daarmee prima binnen een gezonde leefstijl.